زمان تقریبی مطالعه: 27 دقیقه
 

ابن‌شاذان محمد بن احمد قمی





اِبْن شاذان‌، محمد بن احمد بن علی بن حسن قمی (ح ۳۳۵- ح ۴۲۰ق /۹۴۶-۱۰۲۹م)، فقیه و محدث امامی می باشد.


۱ - زندگینامه



پدر وی از محدثان بزرگ و به قولی شیخ امامیه در روزگار خود
[۱] نجاشی احمد، الرجال‌، ج۱، ص۶۲، بمبئی‌، ۱۳۱۷ق /۱۸۹۹م.
[۲] ابن حجر احمد، لسان المیزان‌، ج۱، ص۲۳۴، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۱ق.
و مادرش خواهرزاده ابن قولویه‌، از مشایخ بزرگ امامیه بوده است
[۶] طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص۲۹۵، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
[۷] طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص ۳۰۰، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
از آنجا که ابن شاذان و پدرش‌، «قمی» خوانده شده‌اند و با بررسی مشایخ پدر وی و نیز خویشاوندی او با ابن قولویه چنین برمی آید که اصل این خانواده از قم بوده است. اطلاق نسبت « کوفی » به ابن شاذان نخستین بار در امل الا¸مل حر عاملی دیده شده و سپس به پیروی از آن در منابع بعدی آمده است.
[۹] افندی اصفهانی عبدالله‌، ریاض العلماء، ج۵، ص۲۶، قم‌، ۱۴۰۱ق /۱۹۸۱م.
[۱۰] بهبهانی محمدباقر، تعلیقات منهج المقال‌، ج۱، ص۴۹۶، تهران‌، ۱۳۰۶ق.


۱.۱ - کوفی یا قمی ابن شادان


برخی از محققان درصدد یافتن محملی برای جمع بین نسبت کوفی و قمی وی بوده اند،
[۱۱] خوانساری محمد باقر، روضات الجنات‌، ج۶، ص۱۸۰، تهران‌، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.
لیکن با توجه به این‌که حرعاملی در اثبات الهداة
[۱۲] حرعاملی محمد، اثبات الهداة، ج۱، ص۳۱، قم‌، ۱۳۹۹ق /۱۹۷۹م.
به ابن شاذان تنها لقب «قمی» داده‌، احتمالاً نسبت کوفی در دمل الا¸مل نوعی سهوالقلم بوده است. در جمال الاسبوع ابن طاووس
[۱۳] ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص ۱۳۶، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
و چند نوشته معاصر ابن شاذان را «فامی» نیز خوانده اند،
[۱۴] آقابزرگ‌، طبقات‌، ج۱، ص۱۵۰، قرن ۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق.
[۱۵] ابطحی محمدباقر، مقدمه بر مائة منقبة، ج۱، ص۵، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
لیکن نجاشی
[۱۶] نجاشی احمد، الرجال‌، ج۱، ص۶۲، بمبئی‌، ۱۳۱۷ق /۱۸۹۹م.
این نسبت را مربوط به پدر ابن شاذان دانسته است.

۲ - ابن شاذان در بغداد



درباره تاریخ و محل تولد و وفات ابن شاذان اطلاع دقیقی در دست نیست‌، تنها می‌دانیم که وی در ۳۷۴ق /۹۸۴م در کوفه استماع حدیث کرده
[۱۷] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۸، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
و در ۴۱۲ق /۱۰۲۱م در مکه مکرمه مجلس درس داشته است
[۲۰] کراجکی ابوالفتح‌، التفضیل‌، ج۱، ص۲۵، به کوشش محدث ارموی‌، تهران‌، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
[۲۱] ابن طاووس علی‌، الیقین‌، ج۱، ص۱۳۲، نجف‌، ۱۳۶۹ق.
از بررسی مشایخ ابن شاذان و در مواردی از تصریح خود وی می‌توان نتیجه گرفت که او دوران جوانی خود را در بغداد سپری کرده است.
[۲۲] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص ۱۲۸، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
[۲۳] آقابزرگ‌، طبقات‌، ج۱، ص۱۵۱، قرن ۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق.
روایت ابن شاذان از شریف حسن بن حمزه مرعشی نشان می‌دهد که وی محتملاً در فاصله سال های ۳۵۶- ۳۵۸ق بین ورود مرعشی به بغداد تا وفات وی‌، در بغداد بوده و تنها در این فاصله زمانی‌، ملاقات این دو در بغداد میسر بوده است. به همین ترتیب ملاقات ابن شاذان با ابن بابویه نیز ظاهراً در ۳۵۴ق در بغداد بوده است. از این رو می‌توان حدس زد که وی از سال های ۳۵۲- ۳۵۵ق در بغداد آغاز به فراگیری حدیث و احتمالاً دیگر علوم اسلامی کرده است.

۲.۱ - ملاقات اساتید


ابن شاذان در آغاز جوانی از محضر استادان برجسته ای از جمله پدر خود و دایی مادرش ابن قولویه که ظاهراً در آن زمان ساکن بغداد بوده اند، بهره گرفته و گاه برای استماع حدیث از برخی استادان به نواحی مختلف حومه بغداد چون محمدیه و رصافه آمد و شد می‌کرده است.
[۲۴] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۸۴، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
[۲۵] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۶۱، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.

وی در دوره ای از زندگی خود که می‌تواند از ۳۶۰ تا ۴۱۰ق باشد، به منظور ملاقات استادان و مشایخ مراکز علمی آن روزگار عزم سفر نمود و در برخی از این مراکز برای مدتی اقامت گزید. در سفر به کوفه که در حدود ۳۷۴ق بوده‌، از مشایخ آن شهر چون ابن سختویه و مسافرینی که از کوفه عبور می‌کردند، چون صرام نیشابوری بهره جست.
[۲۶] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۸، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.

در مسافرت به ری از استادانی چون ابوالحسن احمد بن حسن رازی و احمد بن حسن نیشابوری که او نیز در ری مسافر بوده‌، استفاده کرد.
[۲۷] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۲۷، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
[۲۸] ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص۱۳۶، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
[۲۹] ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص۱۴۲، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
بعید به نظر می‌رسد که ابن شاذان در سفر به ری گزارش به قم که مشایخ بزرگی در آنجا بوده اند، نیفتاده باشد. وی سفری نیز به خراسان داشته و در نیشابور از مشایخی چون ابن مامویه اصفهانی حدیث شنیده است.
[۳۰] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۴۳، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.


۲.۲ - استاد شیخ طوسی


به هر حال ابن شاذان پس از این دوره مسافرت‌، به بغداد بازگشته و در فاصله سال های ۴۰۸ تا ۴۱۲ق بین ورود شیخ طوسی به بغداد و سفر وی به مکه مکرمه با او ملاقات داشته و شیخ از محضر وی استفاده کرده است. ابن شاذان پس از مدتی اقامت در بغداد به مکه سفر کرد و در ۴۱۲ق در آنجا مجلس درس دایر ساخت.
با توجه به این‌که شیخ طوسی و نجاشی در زمان اقامت اخیر وی در بغداد با وی تماس مستقیم و نزدیک داشته و در کتب فهرست خود که در فاصله [سال|سال های]] ۴۳۶-۴۵۰ق نوشته شده‌، ابداً ذکری از تألیفات ابن شاذان نکرده اند، می توان نتیجه گرفت که وی پس از سفر به مکه آغاز به تصنیف کرده و نوشته های وی قبل از این دوره‌، منحصر به یاددشت‌ها و اجزای رایی وی بوده است. همچنین از سکوت شیخ طوسی و نجاشی می‌توان نتیجه گرفت که وی دیگر هرگز به بغداد مراجعت نکرده و احتمالاً در مکه بدرود حیات گفته است.

۲.۳ - اساتید وی


ابن شاذان در مراکز علمی مهم زمان خود از مشایخ بسیاری بهره گرفته که ما نام ۶۵ تن از آنان را در اختیار داریم و از آن جمله می‌توان از ابوغالب زراری ‌، تلعکبری‌، ابن عیاش جوهری‌، ابوالمفضل شیبانی و ابن بابویه نام برد
[۳۱] طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص۲۹۴-۳۰۰، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
[۳۲] طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص۳۱۷، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
[۳۳] ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص۱۳۶، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
[۳۴] ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص ۱۳۸، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
[۳۵] ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص ۱۴۲، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
[۳۶] ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص ۱۴۵، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
[۳۹] آقابزرگ‌، طبقات‌، ج۱، ص۱۵۱، قرن ۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق.
[۴۰] ابطحی محمدباقر، مقدمه بر مائة منقبة، ج۱، ص۱۰-۱۴، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
بعضی با تکیه بر دو سند از کتاب مائة منقبة، ابن عقده (د ۳۳۳ق /۹۴۴م) و محمد بن حسن بن ولید (د ۳۴۳ق /۹۵۴م) را نیز از مشایخ ابن شاذان شمرده اند،
[۴۱] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۰، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
[۴۲] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۲، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
[۴۳] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۷۱، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
[۴۴] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۴۸، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
لیکن با توجه به تاریخ وفات آن دو و شرایط زمانی ابن شاذان و توجه به این‌که در موارد دیگری بین آن دو و ابن شاذان در روایت واسطه وجود دارد
[۴۵] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۴۰، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.


۲.۴ - شاگردان وی


می توان نتیجه گرفت که در این دو سند واسطه اسقاط شده است. در مورد شاگردان وی اطلاعات ما بسیار محدود است و تنها اسامی ۶ تن از آنان را در اختیار داریم: ابوالفتح کراجکی (د ۴۴۹ق /۱۰۵۷م) در مکه ، نجاشی (د ۴۵۰ق /۱۰۵۸م) ظاهراً در بغداد ،
[۴۷] نجاشی احمد، الرجال‌، ج۱، ص۶۲، بمبئی‌، ۱۳۱۷ق /۱۸۹۹م.
شیخ طوسی (د ۴۶۰ق /۱۰۶۷م) در بغداد،
[۴۸] طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص۲۹۴-۳۰۰، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
[۴۹] طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص۳۱۷، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
شریف ابوطالب زینبی،
[۵۰] گنجی محمد، کفایة الطالب‌، ج۱، ص۲۵۱، به کوشش محمد هادی امینی‌، تهران‌، ۱۴۰۴ق /۱۹۸۴م.
[۵۱] گنجی محمد، کفایة الطالب‌، ج۱، ص۳۲۱، به کوشش محمد هادی امینی‌، تهران‌، ۱۴۰۴ق /۱۹۸۴م.
[۵۲] ذهبی محمد، میزان الاعتدال‌، ج۳، ص۴۶۶، به کوشش علی محمد یجاوی‌، قاهره‌، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.
ابونصر احمد بن شهریار خازن
[۵۵] آقابزرگ‌، طبقات‌، ج۱، ص۱۶۶، قرن ۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق.
و محمد بن علی بن محمد بن جعفر ادیب
[۵۶] خوارزمی موفق‌، مناقب‌، ج۱، ص۲، نجف‌، ۱۹۶۵م.
طبق اظهار ابن طاووس‌ ، هارون بن موسی تلعکبری (د ۳۸۵ق /۱۰۳۶م) از ابن شاذان کتاب مائة منقبة را شنیده و روایت کرده است
[۵۷] ابن طاووس علی‌، الیقین‌، ج۱، ص۵۶، نجف‌، ۱۳۶۹ق.
لیکن تلعکبری سال‌ها پیش از تألیف این کتاب وفات یافته بوده است.

۲.۵ - شیخ فقیه


درباره اطلاع ابن شاذان از علم فقه تنها چیزی که می‌دانیم این است که کراجکی اغلب از وی با عنوان « شیخ فقیه » یاد کرده و این تعبیر در کلام برخی دیگر از راویان مستقیم یا غیر مستقیم ابن شاذان نیز به چشم می‌خورد.
[۵۸] کراجکی ابوالفتح‌، التفضیل‌، ج۱، ص۲۵، به کوشش محدث ارموی‌، تهران‌، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
[۵۹] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۷، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
[۶۰] آقابزرگ‌، طبقات‌، ج۱، ص۱۵۱، قرن ۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق.

در مورد علم حدیث‌، کراجکی متذکر شده که وی در حدیث عامه و خاصه دارای تقدمی مسلم و علمی ثاقب بوده و این گفته با نظری به کتاب مائة منقبة روشن می‌شود که از واقعیت فاصله زیادی ندارد
[۶۱] نوری حسین‌، مستدرک الوسائل‌، ج۳، ص۵۰۰، تهران‌، ۱۳۱۸- ۱۳۲۱ق.


۲.۶ - خبرویت در علم حدیث


ابن شاذان در نقل حدیث ظرافت‌هایی به خرج داده و در موارد لازم به مکان و زمان تحدیث و به این‌که تحدیث از روی کتاب بوده یا‌ به‌طور شفاهی انجام شده‌، اشاره می‌کند. دقت ابن شاذان در نکات فنی حدیث و نیز تنوع مشایخ وی از شیعه و سنی تنها با چند تن از راویان شیعه چون ابن بابویه قابل قیاس است.
وی هم از نظر انتخاب حدیث و هم از نظر سعی در جمع آوری احادیث مناقب و نصوص از طرق عامه‌، تا حدودی از استادانی چون ابن عیاش در مقتضب الاثر و تألیفات دیگر او و ابوالمفضل شیبانی در «احادیث نصوص» و جز آنان الهام گرفته است. قریب به ۷۰ درصد از احادیث کتاب مائة منقبة احادیثی است که یافتن آن در منابع موجود مشکل یا غیر ممکن است و در میان ۳۰ درصد باقی احادیث مشهور و متداول در کتب قدیمه به ندرت پیدا می‌شود.

۲.۷ - عدم وجود جرح


از نظر نقد رجالی، تنها مورد قابل توجه در متون قدما ، «ترحّم» و «ترضّی» کراجکی و نجاشی و تعبیرات کراجکی در ستایش وی است.
[۶۲] نجاشی احمد، الرجال‌، ج۱، ص۶۲، بمبئی‌، ۱۳۱۷ق /۱۸۹۹م.
[۶۳] کراجکی ابوالفتح‌، التفضیل‌، ج۱، ص۲۳، به کوشش محدث ارموی‌، تهران‌، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
[۶۴] کراجکی ابوالفتح‌، التفضیل‌، ج۱، ص۳۷، به کوشش محدث ارموی‌، تهران‌، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
[۶۵] کراجکی ابوالفتح‌، التفضیل‌، ج۱، ص۴۰، به کوشش محدث ارموی‌، تهران‌، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
از متأخران‌، مجلسی بر ثنای کراجکی تکیه کرده و نیز وحید و مامقانی سعی کرده‌اند از ترجم نجاشی و تلقیب ابن شاذان به «فقیه» توسط کراجکی‌، مدح وی را استنباط و حدیث او را داخل در «حسان» کنند.
[۶۷] مامقانی عبدالله‌، تنقیح المقال‌، ج۱، ص۷۳، نجف‌، ۱۳۵۰ق/ ۱۹۳۱م.
[۶۸] ابوعلی حائری محمد، منتهی المقال‌، ج۱، ص۲۵۸، تهران‌، ۱۳۰۰ق.
به هر حال در مورد ابن شاذان جرحی از شیعه به دست نرسیده و نقل احادیث وی در کتب شیعه از سده ۵ق /۱۱م تا سده های اخیر دلیل عمده اعتماد شیعه بر وی است.
از علمای اهل سنت خطیب خوارزمی به کرات از وی با عنوان « امام » یاد کرده است‌، همو و دانشمندانی چون حافظ گنجی و جوینی در تألیفات خود احادیث وی را نقل کرده و‌ به‌طور ضمنی پذیرفته‌اند و این نشان دهنده اعتماد علمای میانه رو اهل سنت بر وی می‌باشد.
[۶۹] گنجی محمد، کفایة الطالب‌، ج۱، ص۲۵۱، به کوشش محمد هادی امینی‌، تهران‌، ۱۴۰۴ق /۱۹۸۴م.
[۷۰] گنجی محمد، کفایة الطالب‌، ج۱، ص۲۵۲، به کوشش محمد هادی امینی‌، تهران‌، ۱۴۰۴ق /۱۹۸۴م.
[۷۱] گنجی محمد، کفایة الطالب‌، ج۱، ص۳۲۱، به کوشش محمد هادی امینی‌، تهران‌، ۱۴۰۴ق /۱۹۸۴م.
از علمای تندرو اهل سنت‌، ذهبی و به تبع او ابن حجر با لحنی تند احادیث مناقب و یار مورد حمله قرار داده و از او با عناوین زشتی یاد کرده اند.
[۷۳] ذهبی محمد، میزان الاعتدال‌، ج۳، ص۴۶۷، به کوشش علی محمد یجاوی‌، قاهره‌، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.
[۷۴] ابن حجر احمد، لسان المیزان‌، ج۵، ص۶۲، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۱ق.


۳ - آثارابن شاذان



آثار او چنان‌که در منابع آمده از این قرار است:
۱. مائة منقبة، که حاوی ۱۰۰ حدیث در مناقب ائمه (علیهم‌السلام) بوده و بنای مؤلف بر آن بوده است که این احادیث را از طرق عامه جمع آوری کند. این کتاب به درخواست یکی از شاگردان یا دوستان ابن شاذان نوشته شده
[۷۵] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۸، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
و از زمان تألیف تاکنون همواره مورد استفاده بوده است. مائة منقبة یک بار براساس نسخه ای محذوف السند در کتابخانه حیدریه نجف با عنوان ایضاح دفائن النواصب به چاپ رسیده و بار دیگر در ۱۴۰۷ق با تصحیح و تحقیق از سوی مدرسه امام مهدی (علیه‌السلام) در قم به زیور طبع آراسته شده است.
آقابزرگ از چاپ دیگری یاد کرده که ظاهراً پیش از چاپ نجف در تهران انجام شده‌، اما عبارت وی خالی از ابهام نیست
[۷۶] آقابزرگ‌، الذریعة، ج۲۲، ص۳۱۶.
عنوان ایضاح دقائق (یا دفائن) النواصب که کراجکی آن را یاد کرده‌، در واقع نام دیگر کتاب مائة منقبة است.
[۷۸] حرعاملی محمد، الجواهر السنیة، ج۱، ص۲۳۳، بیروت‌، ۱۴۰۲ق /۱۹۸۲م.
[۷۹] نوری حسین‌، مستدرک الوسائل‌، ج۳، ص۵۰۰، تهران‌، ۱۳۱۸- ۱۳۲۱ق.
[۸۰] آقابزرگ‌، الذریعة، ج۲، ص۴۹۴.
ابن شهر آشوب ایضاح را ضمن کتب ابن شاذان ذکر کرده و با توجه به این‌که وی به احتمال قوی نسخه ای از مائة منقبة را در اختیار داشته و از آن نقل کرده‌، می توان نتیحه گرفت که وی نیز ایضاح را نام مائة منقبة می‌دانسته است.
[۸۱] ابن شهر آشوب‌ محمد، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۷، نجف‌، ۱۳۸۰ق.

حر عاملی نیز از نسخه ای از مائة کلمة در اثبات الهداة نقل حدیث می‌کند که نام آن را ایضاح ذکر کرده است.
[۸۲] حرعاملی محمد، اثبات الهداة، ج۱، ص۳۱، قم‌، ۱۳۹۹ق /۱۹۷۹م.
[۸۳] حرعاملی محمد، اثبات الهداة، ج۱، ص ۷۱۳-۷۱۴، قم‌، ۱۳۹۹ق /۱۹۷۹م.
[۸۴] حرعاملی محمد، اثبات الهداة، ج۲، ص۲۴۱-۲۴۲، قم‌، ۱۳۹۹ق /۱۹۷۹م.
[۸۵] حرعاملی محمد، اثبات الهداة، ج۳، ص۸۰ -۸۲، قم‌، ۱۳۹۹ق /۱۹۷۹م.


۳.۱ - نظرات در مورد مائة منقبة


خوانساری بدون ارائه دلیل حدس زده که ایضاح کتابی مستقل در مثالب است،
[۸۶] خوانساری محمد باقر، روضات الجنات‌، ج۶، ص۱۸۹، تهران‌، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.
امّا حدس وی مورد اعتراض نوری قرار گرفته است
[۸۷] نوری حسین‌، مستدرک الوسائل‌، ج۳، ص۵۰۰، تهران‌، ۱۳۱۸- ۱۳۲۱ق.
میرزا یحیی مستوفی اظهار داشته که ایضاح کتابی مستقل در مثالب بوده و نسخه ای از آن نزد وی موجود است.
آقابزرگ از دو نسخه دیگر این کتاب یاد کرده‌، ولی هیچ‌یک را شخصاً ندیده است
[۸۸] آقابزرگ‌، الذریعة، ج۲، ص۴۹۴.
[۸۹] آقابزرگ‌، الذریعة، ج۲۲، ص۳۱۶.
به هر حال بر فرض وجود نسخه ای در مثالب با توجه به عدم اطلاع قدما از آن‌، می توان در صحت انتساب تردید کرد. در فهارس نسخ خطی‌، نام ایضاح بارها دیده می‌شود، امّا برخی از این نسخه‌ها را‌ به‌طور قطع می‌توان همان مائة منقبة دانست.
[۹۰] مرکزی‌، خطی، ج۱، ص۲۱۱۳.
[۹۱] مرکزی‌، خطی، ج۱، ص۲۶۰۳.
[۹۲] مشکوة، خطی، ج۳، ص۱۱۲۹.
[۹۳] فهرست مخطوطات مکتبة الامام الحکیم العامة، ج۱، ص۸۰، به کوشش محمد مهدی، نجف‌، عراق‌، ۱۳۸۹ق /۱۹۶۹.


۳.۲ - کتب منسوب به ابن شاذان


۲. رد الشمس علی امیرالمؤمنین . این کتاب را ابن شهر آشوب به وی نسبت داده است
[۹۴] ابن شهر آشوب‌ محمد، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۷، نجف‌، ۱۳۸۰ق. ‌
[۹۵] ابن شهر آشوب‌ محمد، مناقب‌، ج۲، ص۳۱۶، قم‌، چاپخانه علمیه.
بسیار محتمل است که ابن شهر آشوب جزئی در باب طرق حدیث رد شمس تألیف ابوالحسن شاذان فضلی را از باب تشابه اسمی به ابن شاذان نسبت داده است.
[۹۶] سیوطی، اللا¸لی المصنوعة، ج۱، ص۳۳۸، بیروت‌، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.

۳. بستان الکرام. اول بار ابن حمزه طوسی در سده ۶ق /۱۲م این کتاب را به ابن شاذان نسبت داده و از جزء ۸۶ آن نقل حدیث کرده است. از سده ۱۰ق /۱۶م به بعد نیز بعضی چون مقدس اردبیلی از آن نقل کرده اند
[۹۸] آقابزرگ‌، الذریعة، ج۳، ص۱۰۷.
[۹۹] نوری حسین‌، مستدرک الوسائل‌، ج۳، ص۵۰۰، تهران‌، ۱۳۱۸- ۱۳۲۱ق.

۴. اجزاء روایات ابن شاذان که از حیث موضوع پراکنده بود و بخشی از این روایات را طوسی در امالی خود
[۱۰۰] طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص۲۹۴-۳۰۰، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
[۱۰۱] طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص ۳۱۷، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
وارد کرده و بخشی دیگر را کراجکی در کنز الفوائد نقل کرده است. یکی از این اجزاء ظاهراً در سده ۶ق /۱۲م به دست ابن شهر آشوب رسیده و حدیثی را در مناقب امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) از آن نقل کرده است
[۱۰۶] ابن شهر آشوب‌ محمد، مناقب‌، ج۲، ص۶۵، قم‌، چاپخانه علمیه.
جزء دیگری که شامل برخی احادیث درباره نمازهای مستحب بوده‌، در سده ۷ق /۱۳م به دست ابن طاووس رسیده و از آن نقل کرده است
[۱۰۷] ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص۱۳۶، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
[۱۰۸] ابن طاووس علی،‌ جمال الاسبوع و در ۴۱۲ق /۱۰۲۱م در مکه مکرمه مجلس درس داشته است ، ج۱، ص ۱۳۸، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
[۱۰۹] ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص ۱۴۲، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
[۱۱۰] ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص ۱۴۵، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
در همین سده جزء دیگری مشتمل بر احادیثی در باب ایمان ابوطالب به دست فخار بن معد موسوی رسیده و از آن نقل کرده است.
۵. کتابی در صحت خبر صعود علی (علیه‌السلام) بر دوش پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) و شکستن بت ها ، این کتاب را تنها سید حسین بن ماعد (مساعد) حائری به ابن شاذان نسبت داده و افندی اصفهانی در مورد صحت این انتساب تردید کرده است.
[۱۱۳] افندی اصفهانی عبدالله‌، ریاض العلماء، ج۱، ص۴۴۲، قم‌، ۱۴۰۱ق /۱۹۸۱م.

از خدمات ابن شاذان طبق روش مرسوم آن روزگار روایت کتب اسلاف است‌، از آن جمله: کتاب سلیم بن قیس هلالی،
[۱۱۴] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۲۴، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
صحیفه سجادیه ،
[۱۱۵] آقابزرگ‌، طبقات‌، ج۱، ص۱۵۱، قرن ۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق.
کافی کلینی به روایت ابن قولویه که در مواردی با روایت موجود کافی تفاوت دارد
[۱۱۷] مفید محمد، الارشاد، ج۱، ص۲۸۰، نجف‌، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.
دو کتاب امالی و زاد المسافر تألیف پدر ابن شاذان
[۱۱۸] نجاشی احمد، الرجال‌، ج۱، ص۶۲، بمبئی‌، ۱۳۱۷ق /۱۸۹۹م.
و کتاب مقتضب الاثر و دیگر کتب ابن عیاش جوهری .
[۱۱۹] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۳۷، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
[۱۲۰] ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۴۷، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
[۱۲۱] ابن عیاش جوهری احمد، مقتضب الاثر، ج۱، ص۱۰، قم‌، ۱۳۷۹ق /۱۹۵۹م.



۴ - فهرست منابع



(۱) آقابزرگ‌، الذریعة.
(۲) آقابزرگ‌، طبقات‌، قرن ۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق.
(۳) ابطحی محمدباقر، مقدمه بر مائة منقبة، قم‌، ۱۴۰۷ق‌/ ۱۹۸۷م‌ .
(۴) ابن حجر احمد، لسان المیزان‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۱ق.
(۵) ابن حمزه عبدالله‌، الثاقب فی المناقب‌، نسخه خطی کتابخانه گوهرشاد.
(۶) ابن شاذان محمد، مائة منقبة، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
(۷) ابن شهر آشوب‌ محمد، معالم العلماء، نجف‌، ۱۳۸۰ق.
(۸) ابن شهر آشوب‌ محمد، مناقب‌، قم‌، چاپخانه علمیه.
(۹) ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
(۱۰) ابن طاووس علی‌، الطرائف‌، قم‌، ۱۴۰۰ق /۱۹۸۰م.
(۱۱) ابن طاووس علی‌، الیقین‌، نجف‌، ۱۳۶۹ق.
(۱۲) ابن عیاش جوهری احمد، مقتضب الاثر، قم‌، ۱۳۷۹ق /۱۹۵۹م.
(۱۳) ابوعلی حائری محمد، منتهی المقال‌، تهران‌، ۱۳۰۰ق.
(۱۴) افندی اصفهانی عبدالله‌، ریاض العلماء، قم‌، ۱۴۰۱ق /۱۹۸۱م.
(۱۵) بهبهانی محمدباقر، تعلیقات منهج المقال‌، تهران‌، ۱۳۰۶ق.
(۱۶) جوینی خراسانی‌ ابراهیم‌، فرائد السمطین‌، به کوشش محمدباقر محمودی‌، بیروت‌، ۱۳۹۸ق.
(۱۷) حرعاملی محمد، اثبات الهداة، قم‌، ۱۳۹۹ق /۱۹۷۹م.
(۱۸) حرعاملی محمد، امل الا¸مل‌، به کوشش احمد حسینی‌، بغداد، ۱۳۸۵ق/ ۱۹۶۵م.
(۱۹) حرعاملی محمد، الجواهر السنیة، بیروت‌، ۱۴۰۲ق /۱۹۸۲م.
(۲۰) خزاز قمی علی‌، کفایة الاثر، قم‌، ۱۴۰۱ق /۱۹۸۱م.
(۲۱) خوارزمی موفق‌، مقتل الحسین‌، نجف‌، ۱۳۶۷ق /۱۹۴۷م.
(۲۲) خوارزمی موفق‌، مناقب‌، نجف‌، ۱۹۶۵م.
(۲۳) خوانساری محمد باقر، روضات الجنات‌، تهران‌، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.
(۲۴) ذهبی محمد، میزان الاعتدال‌، به کوشش علی محمد یجاوی‌، قاهره‌، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.
(۲۵) سیوطی، اللا¸لی المصنوعة، بیروت‌، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
(۲۶) طوسی محمد، امالی‌، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
(۲۷) طوسی محمد، فهرست‌، نجف‌، کتابخانه مرتضویه.
(۲۸) فهرست مخطوطات مکتبة الامام الحکیم العامة، به کوشش محمد مهدی نجف‌، عراق‌، ۱۳۸۹ق /۱۹۶۹.
(۲۹) کراجکی ابوالفتح‌، التفضیل‌، به کوشش محدث ارموی‌، تهران‌، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
(۳۰) کراجکی ابوالفتح‌، کنزالفوائد، تبریز، ۱۳۲۲ق.
(۳۱) کلینی محمد، الکافی‌، تهران‌، ۱۳۷۷ق /۱۹۵۷م.
(۳۲) گنجی محمد، کفایة الطالب‌، به کوشش محمد هادی امینی‌، تهران‌، ۱۴۰۴ق /۱۹۸۴م.
(۳۳) مامقانی عبدالله‌، تنقیح المقال‌، نجف‌، ۱۳۵۰ق/ ۱۹۳۱م.
(۳۴) مجلسی محمدباقر، بحارالانوار، بیروت‌، مؤسسة الوفاء.
(۳۵) مرکزی‌، خطی.
(۳۶) مشکوة، خطی.
(۳۷) مفید محمد، الارشاد، نجف‌، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.
(۳۸) نجاشی احمد، الرجال‌، بمبئی‌، ۱۳۱۷ق /۱۸۹۹م.
(۳۹) نوری حسین‌، مستدرک الوسائل‌، تهران‌، ۱۳۱۸- ۱۳۲۱ق.

۵ - پانویس


 
۱. نجاشی احمد، الرجال‌، ج۱، ص۶۲، بمبئی‌، ۱۳۱۷ق /۱۸۹۹م.
۲. ابن حجر احمد، لسان المیزان‌، ج۱، ص۲۳۴، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۱ق.
۳. کراجکی ابوالفتح‌، کنزالفوائد، ج۱، ص۱۸۵، تبریز، ۱۳۲۲ق.    
۴. کراجکی ابوالفتح‌، کنزالفوائد، ج۱، ص ۱۹۶، تبریز، ۱۳۲۲ق.    
۵. کراجکی ابوالفتح‌، کنزالفوائد، ج۱، ص ۲۲۰، تبریز، ۱۳۲۲ق.    
۶. طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص۲۹۵، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
۷. طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص ۳۰۰، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
۸. حرعاملی محمد، امل الا¸مل‌، ج۲، ص۲۴۱، به کوشش احمد حسینی‌، بغداد، ۱۳۸۵ق/ ۱۹۶۵م.    
۹. افندی اصفهانی عبدالله‌، ریاض العلماء، ج۵، ص۲۶، قم‌، ۱۴۰۱ق /۱۹۸۱م.
۱۰. بهبهانی محمدباقر، تعلیقات منهج المقال‌، ج۱، ص۴۹۶، تهران‌، ۱۳۰۶ق.
۱۱. خوانساری محمد باقر، روضات الجنات‌، ج۶، ص۱۸۰، تهران‌، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.
۱۲. حرعاملی محمد، اثبات الهداة، ج۱، ص۳۱، قم‌، ۱۳۹۹ق /۱۹۷۹م.
۱۳. ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص ۱۳۶، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
۱۴. آقابزرگ‌، طبقات‌، ج۱، ص۱۵۰، قرن ۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق.
۱۵. ابطحی محمدباقر، مقدمه بر مائة منقبة، ج۱، ص۵، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۱۶. نجاشی احمد، الرجال‌، ج۱، ص۶۲، بمبئی‌، ۱۳۱۷ق /۱۸۹۹م.
۱۷. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۸، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۱۸. کراجکی ابوالفتح‌، کنزالفوائد، ج۱، ص ۶۲، تبریز، ۱۳۲۲ق.    
۱۹. کراجکی ابوالفتح‌، کنزالفوائد، ج۱، ص ۲۵۹، تبریز، ۱۳۲۲ق.    
۲۰. کراجکی ابوالفتح‌، التفضیل‌، ج۱، ص۲۵، به کوشش محدث ارموی‌، تهران‌، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
۲۱. ابن طاووس علی‌، الیقین‌، ج۱، ص۱۳۲، نجف‌، ۱۳۶۹ق.
۲۲. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص ۱۲۸، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۲۳. آقابزرگ‌، طبقات‌، ج۱، ص۱۵۱، قرن ۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق.
۲۴. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۸۴، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۲۵. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۶۱، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۲۶. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۸، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۲۷. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۲۷، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۲۸. ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص۱۳۶، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
۲۹. ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص۱۴۲، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
۳۰. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۴۳، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۳۱. طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص۲۹۴-۳۰۰، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
۳۲. طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص۳۱۷، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
۳۳. ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص۱۳۶، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
۳۴. ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص ۱۳۸، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
۳۵. ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص ۱۴۲، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
۳۶. ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص ۱۴۵، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
۳۷. مجلسی محمدباقر، بحارالانوار، ج۳۵، ص۱۰۹، بیروت‌، مؤسسة الوفاء.    
۳۸. مجلسی محمدباقر، بحارالانوار، ج۳۵، ص۱۱۱، بیروت‌، مؤسسة الوفاء.    
۳۹. آقابزرگ‌، طبقات‌، ج۱، ص۱۵۱، قرن ۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق.
۴۰. ابطحی محمدباقر، مقدمه بر مائة منقبة، ج۱، ص۱۰-۱۴، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۴۱. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۰، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۴۲. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۲، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۴۳. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۷۱، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۴۴. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۴۸، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۴۵. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۴۰، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۴۶. کراجکی ابوالفتح‌، کنزالفوائد، ج۱، ص ۶۳، تبریز، ۱۳۲۲ق.    
۴۷. نجاشی احمد، الرجال‌، ج۱، ص۶۲، بمبئی‌، ۱۳۱۷ق /۱۸۹۹م.
۴۸. طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص۲۹۴-۳۰۰، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
۴۹. طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص۳۱۷، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
۵۰. گنجی محمد، کفایة الطالب‌، ج۱، ص۲۵۱، به کوشش محمد هادی امینی‌، تهران‌، ۱۴۰۴ق /۱۹۸۴م.
۵۱. گنجی محمد، کفایة الطالب‌، ج۱، ص۳۲۱، به کوشش محمد هادی امینی‌، تهران‌، ۱۴۰۴ق /۱۹۸۴م.
۵۲. ذهبی محمد، میزان الاعتدال‌، ج۳، ص۴۶۶، به کوشش علی محمد یجاوی‌، قاهره‌، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.
۵۳. مجلسی محمدباقر، بحارالانوار، ج۳۵، ص۱۰۹، بیروت‌، مؤسسة الوفاء.    
۵۴. مجلسی محمدباقر، بحارالانوار، ج۳۵، ص۱۱۱، بیروت‌، مؤسسة الوفاء.    
۵۵. آقابزرگ‌، طبقات‌، ج۱، ص۱۶۶، قرن ۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق.
۵۶. خوارزمی موفق‌، مناقب‌، ج۱، ص۲، نجف‌، ۱۹۶۵م.
۵۷. ابن طاووس علی‌، الیقین‌، ج۱، ص۵۶، نجف‌، ۱۳۶۹ق.
۵۸. کراجکی ابوالفتح‌، التفضیل‌، ج۱، ص۲۵، به کوشش محدث ارموی‌، تهران‌، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
۵۹. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۷، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۶۰. آقابزرگ‌، طبقات‌، ج۱، ص۱۵۱، قرن ۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق.
۶۱. نوری حسین‌، مستدرک الوسائل‌، ج۳، ص۵۰۰، تهران‌، ۱۳۱۸- ۱۳۲۱ق.
۶۲. نجاشی احمد، الرجال‌، ج۱، ص۶۲، بمبئی‌، ۱۳۱۷ق /۱۸۹۹م.
۶۳. کراجکی ابوالفتح‌، التفضیل‌، ج۱، ص۲۳، به کوشش محدث ارموی‌، تهران‌، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
۶۴. کراجکی ابوالفتح‌، التفضیل‌، ج۱، ص۳۷، به کوشش محدث ارموی‌، تهران‌، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
۶۵. کراجکی ابوالفتح‌، التفضیل‌، ج۱، ص۴۰، به کوشش محدث ارموی‌، تهران‌، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
۶۶. مجلسی محمدباقر، بحارالانوار، ج۱، ص۱۸، بیروت‌، مؤسسة الوفاء.    
۶۷. مامقانی عبدالله‌، تنقیح المقال‌، ج۱، ص۷۳، نجف‌، ۱۳۵۰ق/ ۱۹۳۱م.
۶۸. ابوعلی حائری محمد، منتهی المقال‌، ج۱، ص۲۵۸، تهران‌، ۱۳۰۰ق.
۶۹. گنجی محمد، کفایة الطالب‌، ج۱، ص۲۵۱، به کوشش محمد هادی امینی‌، تهران‌، ۱۴۰۴ق /۱۹۸۴م.
۷۰. گنجی محمد، کفایة الطالب‌، ج۱، ص۲۵۲، به کوشش محمد هادی امینی‌، تهران‌، ۱۴۰۴ق /۱۹۸۴م.
۷۱. گنجی محمد، کفایة الطالب‌، ج۱، ص۳۲۱، به کوشش محمد هادی امینی‌، تهران‌، ۱۴۰۴ق /۱۹۸۴م.
۷۲. ابن طاووس علی‌، الطرائف‌، ج۱، ص۱۱۷، قم‌، ۱۴۰۰ق /۱۹۸۰م.    
۷۳. ذهبی محمد، میزان الاعتدال‌، ج۳، ص۴۶۷، به کوشش علی محمد یجاوی‌، قاهره‌، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.
۷۴. ابن حجر احمد، لسان المیزان‌، ج۵، ص۶۲، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۳۱ق.
۷۵. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۸، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۷۶. آقابزرگ‌، الذریعة، ج۲۲، ص۳۱۶.
۷۷. کراجکی ابوالفتح‌، کنزالفوائد، ج۱، ص۲۵۹، تبریز، ۱۳۲۲ق.    
۷۸. حرعاملی محمد، الجواهر السنیة، ج۱، ص۲۳۳، بیروت‌، ۱۴۰۲ق /۱۹۸۲م.
۷۹. نوری حسین‌، مستدرک الوسائل‌، ج۳، ص۵۰۰، تهران‌، ۱۳۱۸- ۱۳۲۱ق.
۸۰. آقابزرگ‌، الذریعة، ج۲، ص۴۹۴.
۸۱. ابن شهر آشوب‌ محمد، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۷، نجف‌، ۱۳۸۰ق.
۸۲. حرعاملی محمد، اثبات الهداة، ج۱، ص۳۱، قم‌، ۱۳۹۹ق /۱۹۷۹م.
۸۳. حرعاملی محمد، اثبات الهداة، ج۱، ص ۷۱۳-۷۱۴، قم‌، ۱۳۹۹ق /۱۹۷۹م.
۸۴. حرعاملی محمد، اثبات الهداة، ج۲، ص۲۴۱-۲۴۲، قم‌، ۱۳۹۹ق /۱۹۷۹م.
۸۵. حرعاملی محمد، اثبات الهداة، ج۳، ص۸۰ -۸۲، قم‌، ۱۳۹۹ق /۱۹۷۹م.
۸۶. خوانساری محمد باقر، روضات الجنات‌، ج۶، ص۱۸۹، تهران‌، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.
۸۷. نوری حسین‌، مستدرک الوسائل‌، ج۳، ص۵۰۰، تهران‌، ۱۳۱۸- ۱۳۲۱ق.
۸۸. آقابزرگ‌، الذریعة، ج۲، ص۴۹۴.
۸۹. آقابزرگ‌، الذریعة، ج۲۲، ص۳۱۶.
۹۰. مرکزی‌، خطی، ج۱، ص۲۱۱۳.
۹۱. مرکزی‌، خطی، ج۱، ص۲۶۰۳.
۹۲. مشکوة، خطی، ج۳، ص۱۱۲۹.
۹۳. فهرست مخطوطات مکتبة الامام الحکیم العامة، ج۱، ص۸۰، به کوشش محمد مهدی، نجف‌، عراق‌، ۱۳۸۹ق /۱۹۶۹.
۹۴. ابن شهر آشوب‌ محمد، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۷، نجف‌، ۱۳۸۰ق. ‌
۹۵. ابن شهر آشوب‌ محمد، مناقب‌، ج۲، ص۳۱۶، قم‌، چاپخانه علمیه.
۹۶. سیوطی، اللا¸لی المصنوعة، ج۱، ص۳۳۸، بیروت‌، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م.
۹۷. ابن حمزه عبدالله‌، الثاقب فی المناقب‌، ج۱، ص۱۷، نسخه خطی کتابخانه گوهرشاد.    
۹۸. آقابزرگ‌، الذریعة، ج۳، ص۱۰۷.
۹۹. نوری حسین‌، مستدرک الوسائل‌، ج۳، ص۵۰۰، تهران‌، ۱۳۱۸- ۱۳۲۱ق.
۱۰۰. طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص۲۹۴-۳۰۰، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
۱۰۱. طوسی محمد، امالی‌، ج۲، ص ۳۱۷، بغداد، ۱۳۸۴ق/ ۱۹۶۴م.
۱۰۲. کراجکی ابوالفتح‌، کنزالفوائد، ج۱، ص۶۳، تبریز، ۱۳۲۲ق.    
۱۰۳. کراجکی ابوالفتح‌، کنزالفوائد، ج۱، ص ۱۵۱، تبریز، ۱۳۲۲ق.    
۱۰۴. کراجکی ابوالفتح‌، کنزالفوائد، ج۱، ص ۱۵۲، تبریز، ۱۳۲۲ق.    
۱۰۵. کراجکی ابوالفتح‌، کنزالفوائد، ج۱، ص ۱۹۶- ۲۰۲، تبریز، ۱۳۲۲ق.    
۱۰۶. ابن شهر آشوب‌ محمد، مناقب‌، ج۲، ص۶۵، قم‌، چاپخانه علمیه.
۱۰۷. ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص۱۳۶، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
۱۰۸. ابن طاووس علی،‌ جمال الاسبوع و در ۴۱۲ق /۱۰۲۱م در مکه مکرمه مجلس درس داشته است ، ج۱، ص ۱۳۸، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
۱۰۹. ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص ۱۴۲، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
۱۱۰. ابن طاووس علی‌، جمال الاسبوع‌، ج۱، ص ۱۴۵، تهران‌، ۱۳۳۰ق.
۱۱۱. مجلسی محمدباقر، بحارالانوار، ج۳۵، ص۷۲، بیروت‌، مؤسسة الوفاء.    
۱۱۲. مجلسی محمدباقر، بحارالانوار، ج۳۵، ص۱۱۱، بیروت‌، مؤسسة الوفاء.    
۱۱۳. افندی اصفهانی عبدالله‌، ریاض العلماء، ج۱، ص۴۴۲، قم‌، ۱۴۰۱ق /۱۹۸۱م.
۱۱۴. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۱۲۴، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۱۱۵. آقابزرگ‌، طبقات‌، ج۱، ص۱۵۱، قرن ۵، بیروت‌، ۱۳۹۱ق.
۱۱۶. کراجکی ابوالفتح‌، کنزالفوائد، ج۱، ص۲۲۰، تبریز، ۱۳۲۲ق.    
۱۱۷. مفید محمد، الارشاد، ج۱، ص۲۸۰، نجف‌، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.
۱۱۸. نجاشی احمد، الرجال‌، ج۱، ص۶۲، بمبئی‌، ۱۳۱۷ق /۱۸۹۹م.
۱۱۹. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۳۷، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۱۲۰. ابن شاذان محمد، مائة منقبة، ج۱، ص۴۷، به کوشش محمدباقر ابطحی‌، قم‌، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م.
۱۲۱. ابن عیاش جوهری احمد، مقتضب الاثر، ج۱، ص۱۰، قم‌، ۱۳۷۹ق /۱۹۵۹م.


۶ - منبع


دانشنامه بزرگ اسلامی مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی برگرفته از مقاله «محمد ابن‌شاذان» ج۴، ص۱۳۵۹.    






آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.